Sommige foto’s zijn overal haarscherp, andere hebben een onscherpe voorgrond en/of achtergrond.
De term “bokeh”, afkomstig uit het Japans, wordt gebruikt om de esthetische kwaliteit van die onscherpte uit te drukken.  Een goede of een slechte bokeh wil eigenlijk zeggen dat de onscherpe voorgrond en/of achtergrond van die foto mooi of niet mooi weergegeven is. 
De beoordeling hiervan is heel persoonlijk.  Het gaat er met andere woorden niet om of die onscherpte er had moeten zijn, maar wél hoe mooi ze overkomt.
Bokeh heeft niets te maken met scherptediepte (DOF).  DOF is immer een heel ander verschijnsel dan de bokeh.  Dikwijls worden de twee verward, en dat is jammer.
Scherptediepte is een afstandsmaat voor het scherptegebied die een lens aankan.  Bokeh heb je in het ONscherpe gedeelte van de foto.

Bokeh, soms “boke” geschreven, is er alleen als er onscherpte in een foto is.  Een haarscherpe foto heeft geen bokeh.  Bokeh is dus een beschrijving van de onscherpte.

Hoe wordt bokeh gevormd?

Een voorbeeld: je maakt een scherpe foto van een kaarsvlam die zich op 3 meter van jouw camera bevindt.  Je ziet een mooi vlammetje op de foto.  Dan stel je scherp op de kortst mogelijke afstand van je lens, zonder van plaats te veranderen.  Het vlammetje wordt waziger, onscherper en ziet er groter uit.  In plaats van een scherp puntje op de foto zie je nu een wazige cirkel.  Dikwijls zie je een veelhoekige figuur,  een zeskant bijvoorbeeld.  De wazige cirkel van dat lichtpunt dat onscherp is, noemen we de verstrooiingscirkel (in het Engels “circles of confusion” of afgekort CoC).

Het is de vorm en de aard van die verstrooiingscirkel die ons de kwaliteit van de bokeh geven. Eigenlijk vormen alle verstrooiingscirkels samen de onscherpe voorgrond of achtergrond van een foto.
Die bokeh kan je dus mooi of lelijk vinden.  Hieronder vind je twee voorbeelden:

Foto A : Scherpe vlam op 3 meter afstand.  De normale foto.
Foto B : Dezelfde vlam met de scherpstelling op 1m.
Foto C : Met de scherpstelling op oneindig.

(Lens: Carl Zeiss 135mm/f3.5, foto’s met diafragma volledig open)

Op foto B en C zie je dat de verstrooiingscirkels er helemaal anders uitzien.  Ook de grootte van de cirkels is verschillend. Eén en dezelfde lens kan met andere woorden een andere bokeh geven naargelang de onscherpte zich vóór of achter het focuspunt bevindt.

--------------------------------------

Hoe zo’n verstrooiingscirkel er uitziet, hangt vooral af van de constructie van de lens en van de constructie van het diafragma.

Constructie van de lens :

Lenzen zijn nooit perfect, ook al doen lenzenfabrikanten hun best om ze zo goed mogelijk te maken.  Een veel voorkomende afwijking bij lenzen is de kleurscheiding, veelal chromatische aberratie genoemd.
Zo heeft een lens ook sferische lichtscheidingen, in de fotowereld bekend als sferische aberratie  In de verstrooiingscirkels van de onscherpe foto zijn meestal sferische lichtscheidingen te zien. Er zit dan meer licht aan de binnenkant of de buitenkant van de verstrooiingscirkel.

Dat kan je zien op onderstaande foto’s. (De foto’s zijn bijgewerkt om het duidelijker te maken).

Foto D : Overgecorrigeerde sferische aberratie.  Lelijke bokeh.
Foto E : Neutraal.  Een perfecte lens dus.  Maar volgens insiders niet gewenst om de mooiste bokeh te geven.
Foto F : Lens met sferische aberratie.  Geeft wel een mooie bokeh.

Constructie van het diafragma.

Een diafragma bestaat uit dunne over elkaar schuivende lamellen die in het midden een opening laten.  Meestal zijn de lamellen aan de binnenkant (de opening) afgerond.
Als je een foto maakt met open diafragma, zie je die uiteraard niet.  Is het diafragma echter gedeeltelijk gesloten, dan is dit soms wel zichtbaar. Bij een heel klein diafragma krijg je een grote scherptediepte zodat van bokeh meestal geen sprake is.
 

Links zie je een diafragma met zes rechte lamellen, rechts een diafragma met afgeronde lamellen.
Het spreekt voor zich dat hoe meer de diafragmaopening een echte cirkel benadert, hoe mooier de bokeh zal zijn.  Daarom hebben moderne kwaliteitslenzen altijd afgeronde lamellen. Duurdere lenzen hebben soms meer dan zes lamellen. Meestal 7, 8 of 9.

Hieronder vind je een voorbeeld van een bokeh met de zes afgeronde lamellen:

Foto G : Focus op 1 meter.
Foto H : Focus op oneindig.

Beide foto’s zijn getrokken met de Carl Zeiss 135mm/f3.5 met het diafragma op f11.
Je ziet duidelijk de vorm van het diafragma met de afgeronde zeskant.  Volgens kenners zou dit een lelijke bokeh geven, hoewel sommigen ervan houden om dit effect te bekomen.

Speciaal geval : de reflex- of spiegellenzen:

Spiegellenzen hebben aan de voorkant een spiegel.  Daardoor moet het licht door een ringvormige frontlens, omdat de spiegel in de weg zit.  De bokeh die je met zo’n lens krijgt, toont dan ook ringvormige verstrooiingscirkels.  Fotografen noemen ze wel eens donuts.
Als je dus een foto ziet met de zogenaamde donuts, weet je dat die bokeh van een spiegellens komt.

Zoals je ziet, is het beoordelen van bokeh in de fotografie volledig subjectief.
Je vindt de bokeh mooi of niet, net zoals sommige mensen donuts lekker vinden, en anderen dan weer niet...

 © 2005 Belgiumdigital